Οικογενειακές κρίσεις: πένθος, διαζύγιο και μεγάλες αλλαγές στην οικογένεια

Τι σημαίνει οικογενειακή κρίση στην πράξη

Στην πράξη, οικογενειακή κρίση υπάρχει όταν ο συνηθισμένος τρόπος λειτουργίας δεν αρκεί πια. Κάτι σοβαρό έχει συμβεί ή κάτι μεγάλο αλλάζει, και η οικογένεια χρειάζεται να ξαναμοιράσει χρόνο, ρόλους, ευθύνες και αντοχές χωρίς να είναι προετοιμασμένη γι’ αυτό.

Γι’ αυτό οι οικογενειακές κρίσεις κουράζουν τόσο. Δεν πιέζουν μόνο συναισθηματικά. Φέρνουν μαζί προσαρμογή, αβεβαιότητα και πρακτικές αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν ενώ οι άνθρωποι είναι ήδη επιβαρυμένοι. Σε ένα πένθος, για παράδειγμα, λείπει ένα πρόσωπο αλλά συχνά λείπει και ένας ρόλος, μια συνήθεια, μια ολόκληρη αίσθηση συνέχειας. Σε ένα διαζύγιο, η αλλαγή δεν αφορά μόνο τη σχέση των ενηλίκων, αλλά το πώς οργανώνεται από εδώ και πέρα η ζωή των παιδιών και του σπιτιού.

Με αυτή την έννοια, η κρίση στην οικογένεια δεν μετριέται μόνο από τη σοβαρότητα του γεγονότος, αλλά και από το πόσο αναγκάζει τους ανθρώπους να ξαναμοιράσουν ρόλους, ευθύνες και προσδοκίες. Εκεί φαίνεται αν η αλλαγή μπορεί να αφομοιωθεί σταδιακά ή αν αρχίζει να διαβρώνει το αίσθημα ότι η οικογένεια ξέρει πώς να σταθεί.

Πώς το πένθος και το διαζύγιο αλλάζουν τη σταθερότητα μέσα στην οικογένεια

Το πένθος, το διαζύγιο και άλλες μεγάλες αλλαγές αναστατώνουν την ισορροπία της οικογένειας επειδή αγγίζουν πράγματα που συνήθως θεωρούνται δεδομένα: ποιος είναι διαθέσιμος, πού βρίσκεται το παιδί, ποιος παίρνει αποφάσεις, τι παραμένει σταθερό μέσα στην ημέρα. Όταν κλονίζονται αυτά, η δυσκολία δεν μένει στο ίδιο το γεγονός. Περνά στον τρόπο που οργανώνεται η ζωή του σπιτιού και στον τρόπο που κυκλοφορεί το συναίσθημα ανάμεσα στα μέλη.

Στο πένθος στην οικογένεια, το βασικό βάρος δεν είναι μόνο η απώλεια, αλλά και η ασυμμετρία του πένθους. Κάποιος μπορεί να χρειάζεται να θυμάται και να μιλά, κάποιος άλλος να αντέχει μόνο αν μείνει απασχολημένος, ενώ ένα παιδί μπορεί να δείχνει τη δυσκολία του με εκνευρισμό, προσκόλληση ή ερωτήσεις που επιστρέφουν ξανά και ξανά. Εκεί συχνά γεννιούνται παρεξηγήσεις, όχι επειδή λείπει η αγάπη, αλλά επειδή ο καθένας πονά με διαφορετικό ρυθμό.

Στο διαζύγιο, το ζήτημα δεν είναι μόνο ο χωρισμός των ενηλίκων. Όταν μιλάμε για διαζύγιο και παιδιά, μιλάμε και για αλλαγή πλαισίου: δύο σπίτια, διαφορετικοί κανόνες, μετακινήσεις, αβεβαιότητα για το τι λέγεται πού και σε ποιον. Σε ορισμένες οικογένειες, το πιο δύσκολο κομμάτι δεν είναι η απόφαση του χωρισμού, αλλά η παρατεταμένη ένταση που ακολουθεί και περνά μέσα από το παιδί.

Το ίδιο μπορεί να συμβεί και ύστερα από μια σοβαρή ασθένεια, μια ανεργία, μια ξαφνική οικονομική πίεση ή μια αναγκαστική μετακόμιση. Οι αλλαγές στην οικογένεια δεν αξιολογούνται μόνο από το πόσο «μεγάλο» είναι εξωτερικά το γεγονός, αλλά από το πόσο αναγκάζουν τα μέλη να αναδιοργανώσουν τη θέση τους, τις ευθύνες τους και την αίσθηση ότι ξέρουν πού πατούν.

Πώς τη ζουν διαφορετικά γονείς και παιδιά

Οι γονείς και τα παιδιά δεν κουβαλούν μια οικογενειακή κρίση με τον ίδιο τρόπο. Οι ενήλικες συνήθως βρίσκονται ταυτόχρονα σε δύο μέτωπα: από τη μία βιώνουν τη δική τους απώλεια, σύγχυση ή απογοήτευση, και από την άλλη προσπαθούν να κρατήσουν τη λειτουργία της οικογένειας όρθια. Αυτό μπορεί να τους κάνει να φαίνονται απόμακροι, πιο αυστηροί, υπερβολικά οργανωτικοί ή, αντίθετα, πιο διασπασμένοι και κουρασμένοι. Πολλές φορές δεν τους λείπει η φροντίδα. Τους λείπει ο εσωτερικός χώρος.

Τα παιδιά, αντίθετα, εκφράζουν τη δυσκολία τους πιο έμμεσα. Μπορεί να γίνουν πιο προσκολλημένα, να θυμώνουν εύκολα, να πέσει η αντοχή τους στο σχολείο, να δυσκολεύονται στον ύπνο ή να αποσύρονται. Κάποια παιδιά ζητούν συνεχώς επιβεβαίωση, άλλα προσπαθούν να μην επιβαρύνουν κανέναν και σωπαίνουν περισσότερο. Όταν οι ενήλικες είναι ήδη πιεσμένοι, αυτές οι αντιδράσεις συχνά παρερμηνεύονται σαν «κακή συμπεριφορά», ενώ στην πραγματικότητα είναι τρόποι προσαρμογής σε κάτι που τα ξεπερνά.

Σε τέτοιες περιόδους γίνονται πιο ορατές και οι δυσκολίες επικοινωνίας γονέων - παιδιών. Όχι επειδή ξαφνικά «χάλασε» η σχέση, αλλά επειδή το φορτίο είναι μεγάλο και γονείς και παιδιά δυσκολεύονται να μεταφράσουν έγκαιρα αυτό που τους συμβαίνει. Ένας γονιός που λέει «μην ανησυχείς» μπορεί να προσπαθεί να καθησυχάσει, ενώ το παιδί να ακούει ότι το συναίσθημά του δεν χωρά. Ένα παιδί που αντιδρά απότομα μπορεί να μη θέλει να απομακρυνθεί, αλλά να μη βρίσκει πιο ανεκτό τρόπο να δείξει την αναστάτωσή του.

Χρειάζεται επίσης να θυμόμαστε ότι δύο παιδιά της ίδιας οικογένειας μπορεί να αντιδράσουν τελείως διαφορετικά στο ίδιο γεγονός. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ένα επηρεάζεται «λιγότερο». Σημαίνει ότι κάθε παιδί διαθέτει διαφορετικό ψυχικό τρόπο να αντέχει, να ελέγχει ή να εκδηλώνει αυτό που ζει.

Πώς φαίνεται η κρίση στην καθημερινή ζωή της οικογένειας

Μια οικογενειακή κρίση φαίνεται συχνά εκεί όπου πριν υπήρχε μια σχετική προβλεψιμότητα. Στο πρωινό που ξεκινά ήδη με πίεση, στο τραπέζι όπου όλοι κάθονται αλλά κανείς δεν ανοίγει κουβέντα, στο παιδί που δυσκολεύεται περισσότερο να φύγει για το σχολείο ή να επιστρέψει στο σπίτι, στον γονιό που μένει διαρκώς σε εγρήγορση και δεν χαλαρώνει ούτε όταν δεν συμβαίνει κάτι συγκεκριμένο.

Στο πένθος, η επιβάρυνση μπορεί να κρύβεται σε ένα σπίτι που αποφεύγει ένα όνομα, ένα δωμάτιο ή μια επέτειο επειδή όλα αυτά έχουν γίνει πολύ δύσκολα. Στο διαζύγιο, μπορεί να φανεί στο παιδί που παρακολουθεί διαρκώς τα πρόσωπα των γονιών στις παραδόσεις και στις επιστροφές, που κρατά διαφορετική στάση στο ένα σπίτι και διαφορετική στο άλλο ή που προσπαθεί να μαντέψει ποια θέματα επιτρέπεται να ανοίξει χωρίς να επιβαρύνει κανέναν.

Σε κάποιες οικογένειες το φορτίο βγαίνει προς τα έξω και δυναμώνουν οι συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια. Σε άλλες, το αντίθετο: όλοι γίνονται υπερβολικά προσεκτικοί, οι συζητήσεις μικραίνουν και η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από το να μη διαταραχθεί ξανά αυτό που μόλις και μετά βίας κρατιέται. Και οι δύο εικόνες μπορεί να δείχνουν ότι η κρίση έχει πάψει να είναι μόνο γεγονός και έχει γίνει μέρος της λειτουργίας του σπιτιού.

Πολύ συχνά εμφανίζεται και μια σιωπηρή ανακατανομή βαρών. Ένας γονιός γίνεται ο μόνιμος διαχειριστής των πρακτικών, ένας άλλος μένει περισσότερο εκτός, ένα παιδί προσπαθεί να είναι «εύκολο» για να μην προσθέσει κι άλλο βάρος. Αυτές οι προσαρμογές μπορεί προσωρινά να στηρίζουν την οικογένεια. Αν όμως κρατήσουν για πολύ, αρχίζουν να περιορίζουν την επαφή, την ανάπτυξη και την αίσθηση ότι ο καθένας μπορεί να έχει τη δική του θέση χωρίς να κουβαλά κάτι παραπάνω από αυτό που του αναλογεί.

Πότε η κατάσταση βαραίνει περισσότερο από όσο αντέχεται

Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται κάθε δύσκολη περίοδος σαν ένδειξη ότι η οικογένεια δεν τα καταφέρνει. Μια οικογένεια που πενθεί ή προσαρμόζεται σε διαζύγιο θα περάσει σχεδόν αναπόφευκτα φάσεις αστάθειας. Το ουσιαστικό κριτήριο είναι αν, παρά τη δυσκολία, υπάρχει κάποια κίνηση: αν μπορούν να ειπωθούν λίγα ουσιαστικά πράγματα, αν οι ενήλικες καταφέρνουν να κρατούν βασικά το πλαίσιο και αν τα παιδιά βρίσκουν κάπου να ακουμπήσουν χωρίς να κρύβουν μόνιμα αυτό που νιώθουν.

Χρειάζεται περισσότερη προσοχή όταν η κρίση παύει να είναι μια επώδυνη φάση προσαρμογής και αρχίζει να γίνεται το σταθερό πλαίσιο της ζωής του σπιτιού. Όταν το παιδί μένει για καιρό πιο φοβισμένο, πιο ευέξαπτο ή πιο αποσυρμένο όχι μόνο στο σπίτι αλλά και σε άλλους χώρους. Όταν οι γονείς συνεννοούνται μόνο για τα απολύτως διαδικαστικά ή δεν μπορούν να αγγίξουν ένα θέμα χωρίς νέα απορρύθμιση. Όταν γύρω από το πένθος επικρατεί μόνιμη αποφυγή ή όταν μετά το διαζύγιο κάθε αλλαγή προγράμματος επαναφέρει το ίδιο αδιέξοδο.

Ένα ακόμη χρήσιμο κριτήριο είναι ο τρόπος που μοιράζεται το βάρος. Αν ένα παιδί παίρνει θέση μεσολαβητή ή παρηγορητή, αν ένας γονιός λειτουργεί μόνο σαν διαχειριστής κρίσης ή αν όλοι ζουν γύρω από την αγωνία της επόμενης δύσκολης στιγμής, τότε η επιβάρυνση έχει ήδη ξεπεράσει αυτό που περιμένει κανείς από μια επώδυνη αλλά σχετικά επεξεργάσιμη μετάβαση.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η οικογενειακή ψυχοθεραπεία

Η οικογενειακή ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει όταν η οικογένεια δυσκολεύεται να επεξεργαστεί μόνη της αυτό που τη δοκιμάζει. Στις συναντήσεις δεν συζητιέται μόνο το γεγονός, αλλά και το πώς το έχει κουβαλήσει ο καθένας: τι έχει μείνει άρρητο, πού μπλέκονται τα παιδιά σε ρόλους που δεν τους αναλογούν και ποια σημεία της καθημερινότητας έχουν γίνει αδιέξοδα.

Αυτό έχει ιδιαίτερη αξία όταν οι ενήλικες προσπαθούν να στηρίξουν τα παιδιά ενώ είναι και οι ίδιοι επιβαρυμένοι. Η δουλειά γίνεται πάνω σε πολύ συγκεκριμένα θέματα: πώς μιλάει η οικογένεια για την απώλεια, πώς οργανώνονται οι μεταβάσεις μετά το διαζύγιο, τι φτάνει στα παιδιά χωρίς να το λέει κανείς άμεσα και πού μοιράζεται άνισα το βάρος ώστε να γίνουν πιο καθαρά τα όρια και πιο ανεκτή η συνύπαρξη.

Σε μια οικογενειακή κρίση, αυτό από μόνο του είναι πολύτιμο. Δεν αναιρεί την απώλεια, τον χωρισμό ή τη δύσκολη μετάβαση. Μπορεί όμως να προστατέψει την οικογένεια από το να μείνει για μήνες ή χρόνια εγκλωβισμένη σε έναν τρόπο σχέσης που την εξαντλεί.

Πότε αξίζει να ζητηθεί βοήθεια

Αξίζει να ζητηθεί βοήθεια όταν μια οικογένεια δεν περνά απλώς μια δύσκολη φάση, αλλά αρχίζει να φθείρεται σταθερά από αυτή. Όταν οι μεγάλοι δεν προλαβαίνουν να επεξεργαστούν όσα ζουν και η καθημερινότητα γίνεται μόνο διαχείριση. Όταν ένα παιδί έχει αρχίσει να κουβαλά ρόλο παρηγορητή, μεσολαβητή ή «ήσυχου παιδιού» για να μη βαραίνει κι άλλο το σπίτι.

Χρειάζεται επίσης όταν το γεγονός έχει συμβεί εδώ και καιρό, αλλά η οικογένεια παραμένει κολλημένη στο ίδιο σημείο. Όταν το πένθος έχει μείνει απαγορευμένο θέμα, όταν το διαζύγιο εξακολουθεί να περνά μέσα από το παιδί, όταν οι μετακινήσεις από σπίτι σε σπίτι ή οι επαφές ανάμεσα στους γονείς φορτίζουν ξανά και ξανά το ίδιο πεδίο.

Αν μια οικογένεια αναγνωρίζει ότι χρειάζεται ένα πιο σταθερό σημείο για να επεξεργαστεί όσα περνά, αυτό είναι ήδη ένα σοβαρό βήμα φροντίδας. Από τη σελίδα Επικοινωνία μπορεί να δει το πλαίσιο συνεδριών στην Κατερίνη και online και να κρίνει αν αυτή η στήριξη έχει νόημα για τη δική της περίπτωση.