Γιατί διαμορφώνονται ρόλοι μέσα στην οικογένεια
Κάθε οικογένεια οργανώνεται γύρω από κάποιες επαναλαμβανόμενες θέσεις. Αυτό δεν είναι από μόνο του προβληματικό. Οι ρόλοι μέσα στην οικογένεια βοηθούν πολλές φορές να μοιραστούν ευθύνες, να αποκτήσει η καθημερινότητα έναν ρυθμό και να ξέρει ο καθένας τι περιμένουν οι άλλοι από εκείνον.
Οι οικογενειακοί ρόλοι είναι σταθερές θέσεις που αναλαμβάνουν συχνά τα μέλη για να διατηρηθεί η ισορροπία του σπιτιού. Όταν όμως αυτοί οι ρόλοι παγιώνονται, μπορεί να επιβαρύνουν παιδιά και γονείς, να δυσκολεύουν την επικοινωνία και να κρατούν την οικογένεια σε ένα άκαμπτο μοτίβο.
Οι ρόλοι αυτοί, όμως, δεν προκύπτουν μόνο από τον χαρακτήρα. Διαμορφώνονται μέσα από τις ανάγκες του σπιτιού, τις ματαιώσεις που αντέχονται ή δεν αντέχονται, το πώς αντιδρούν οι γονείς στην ένταση, αλλά και από περιόδους μετάβασης ή επιβάρυνσης, όπως φαίνεται συχνά και στις οικογενειακές κρίσεις. Όταν μια οικογένεια πιέζεται, τείνει να οργανώνεται πιο γρήγορα γύρω από σταθερές θέσεις, επειδή αυτό δίνει μια αίσθηση ελέγχου.
Έτσι, ένας ρόλος μπορεί να ξεκινήσει σαν λύση ανάγκης και σταδιακά να γίνει τρόπος ύπαρξης μέσα στο σπίτι. Το παιδί που «δεν δημιουργεί προβλήματα» μπορεί να πάρει αξία μέσα από το ότι δεν επιβαρύνει. Το παιδί που ξεσπά γίνεται εκείνο που συγκεντρώνει ό,τι δεν μπορεί να εκφραστεί αλλιώς. Κάποιος άλλος παίρνει τη θέση εκείνου που κρατά την τάξη ή ηρεμεί τους πάντες. Όταν αυτές οι θέσεις επαναλαμβάνονται για καιρό, οι δυσλειτουργικοί ρόλοι στην οικογένεια παύουν να είναι απλές συνήθειες και γίνονται μέρος της ίδιας της σχέσης.
Ποιοι οικογενειακοί ρόλοι εμφανίζονται συχνά όταν η οικογένεια πιέζεται
Οι οικογενειακοί ρόλοι δεν είναι ποτέ απόλυτα ίδιοι από σπίτι σε σπίτι. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ορισμένα μοτίβα που εμφανίζονται συχνά όταν η οικογένεια χρειάζεται γρήγορα να μοιράσει το βάρος ή να ελέγξει την ένταση.
Ο «υπεύθυνος» που κρατά τα πάντα
Σε αυτή τη θέση βρίσκεται συχνά το μέλος που φαίνεται ώριμο, λογικό και διαθέσιμο για όλους. Μπορεί να είναι γονιός, αλλά μπορεί να είναι και παιδί που αναλαμβάνει υπερβολικά νωρίς να καθησυχάζει, να φροντίζει ή να μη δημιουργεί επιπλέον βάρος. Εξωτερικά μοιάζει να τα καταφέρνει. Εσωτερικά, όμως, πολλές φορές μαθαίνει ότι η αξία του εξαρτάται από το να αντέχει περισσότερα από όσα του αναλογούν.
Ο «δύσκολος» που συγκεντρώνει την ένταση
Άλλοτε η ένταση οργανώνεται γύρω από ένα μέλος που εμφανίζεται ως «δύσκολο», αντιδραστικό ή μόνιμα προβληματικό. Συχνά αυτό το πρόσωπο εκφράζει πιο φανερά κάτι που υπάρχει ήδη στην οικογένεια, χωρίς να σημαίνει ότι είναι η μόνη πηγή του προβλήματος. Όταν η οικογένεια σταθεροποιείται πάνω σε αυτή την ερμηνεία, χάνει εύκολα τη δυνατότητα να δει τι άλλο συντηρεί το μοτίβο.
Ο «ήσυχος» ή ο μεσολαβητής που χάνεται από το προσκήνιο
Υπάρχουν επίσης τα μέλη που γίνονται σχεδόν αόρατα ή αναλαμβάνουν να εξισορροπούν τους άλλους. Δεν φέρνουν εύκολα τη δική τους ανάγκη μπροστά, γιατί έχουν μάθει ότι προέχει να μην οξυνθεί κι άλλο το κλίμα. Μπορεί να φαίνονται ήρεμα, αλλά πολλές φορές ζουν σε διαρκή εγρήγορση και προσαρμόζονται υπερβολικά στις διαθέσεις των άλλων.
Πότε οι ρόλοι παγιώνονται και αρχίζουν να βαραίνουν
Ένας ρόλος γίνεται βάρος όταν παύει να είναι μια προσωρινή θέση και αρχίζει να μοιάζει με τη μόνη επιτρεπτή ταυτότητα του μέλους μέσα στο σπίτι. Όταν όλοι περιμένουν από τον ίδιο άνθρωπο να ηρεμεί, να ξεσπά, να φροντίζει ή να μη μιλά, η οικογένεια χάνει σταδιακά την ευελιξία της.
Αυτό φαίνεται συχνά σε φράσεις που επαναλαμβάνονται σαν βεβαιότητες: «εσύ πάντα κάνεις πίσω», «εσύ πάντα δημιουργείς θέμα», «εσύ είσαι ο δυνατός». Όσο πιο πολύ σταθεροποιούνται αυτές οι προσδοκίες, τόσο περισσότερο ο άνθρωπος δυσκολεύεται να κινηθεί αλλιώς χωρίς να προκύψει αναστάτωση. Στην εφηβεία, για παράδειγμα, αυτή η σύγκρουση μπορεί να φανεί πολύ έντονα, γιατί το παιδί πιέζει να φύγει από μια παλιά θέση, ενώ το σπίτι δυσκολεύεται να το ακολουθήσει.
Η επιβάρυνση μεγαλώνει όταν ο ρόλος αρχίζει να επηρεάζει όχι μόνο τη διάθεση αλλά και την αυτοεικόνα του μέλους: όταν το παιδί νιώθει ότι αξίζει μόνο αν είναι «εύκολο», όταν ο γονιός δεν επιτρέπει στον εαυτό του καμία ευαλωτότητα ή όταν η οικογένεια έχει ανάγκη να διατηρεί πάντα έναν «δύσκολο» για να εξηγεί όσα δεν αντέχει να δει πιο συνολικά.
Πώς οι ρόλοι επηρεάζουν την επικοινωνία και τις συγκρούσεις στο σπίτι
Όταν οι ρόλοι έχουν παγιωθεί, οι συζητήσεις σπάνια ξεκινούν από μηδενική βάση. Ο καθένας μπαίνει ήδη στη σχέση από μια προκαθορισμένη θέση: ο ένας εξηγεί, ο άλλος αμύνεται, ο τρίτος σωπαίνει, ο τέταρτος προσπαθεί να ισορροπήσει τους πάντες. Όταν οι ρόλοι γονέων και παιδιών στην οικογένεια έχουν γίνει υπερβολικά άκαμπτοι, πολλές φορές και οι δυσκολίες επικοινωνίας γονέων - παιδιών δεν αφορούν μόνο τα λόγια, αλλά το γεγονός ότι όλοι έχουν αρχίσει να μιλούν μέσα από έναν ρόλο αντί μέσα από πραγματική συνάντηση.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στις συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια. Ο καβγάς μπορεί εξωτερικά να αφορά τα όρια, τις υποχρεώσεις ή τη συμπεριφορά ενός μέλους, αλλά συχνά στηρίζεται σε κάτι βαθύτερο: στο ότι η οικογένεια έχει συνηθίσει να αναπαράγει τους ίδιους ρόλους και, μαζί τους, τα ίδια αδιέξοδα.
Όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται αυτό, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τα μέλη να δουν ο ένας τον άλλον έξω από τη γνωστή θέση. Και εκεί η σχέση κουράζεται, γιατί κανείς δεν νιώθει ότι συναντιέται ολόκληρος. Συναντιέται μόνο εκείνο το κομμάτι που το σύστημα έχει ήδη αποφασίσει πώς θα διαβάσει.
Πώς βοηθά η οικογενειακή ψυχοθεραπεία όταν οι ρόλοι έχουν παγιωθεί
Η οικογενειακή ψυχοθεραπεία δεν προσπαθεί να βρει ποιος «είναι» ο σωστός και ποιος ο προβληματικός. Προσπαθεί να δει πώς έχει οργανωθεί η σχέση, τι ρόλο κρατά κάθε μέλος και τι πληρώνει γι’ αυτό το ίδιο και η οικογένεια συνολικά.
Αυτό σημαίνει ότι η προσοχή μετακινείται από το «ποιος φταίει» στο πώς έχει μοιραστεί το βάρος μέσα στο σπίτι. Τι συμβαίνει όταν κάποιος βγει από τη συνηθισμένη του θέση; Τι φοβίζει τόσο ώστε η οικογένεια να χρειάζεται ξανά τον ίδιο «δυνατό», τον ίδιο «δύσκολο», τον ίδιο «ήσυχο»; Πώς μπορούν οι γονείς να ξαναπάρουν τη δική τους γονεϊκή θέση χωρίς να φορτώνουν ένα παιδί με βάρος που δεν του αναλογεί;
Μέσα από την οικογενειακή ψυχοθεραπεία μπορούν να γίνουν πιο ορατά αυτά τα σημεία, να ακουστούν διαφορετικά τα μέλη και να δημιουργηθεί περισσότερος χώρος ώστε οι σχέσεις να πάψουν να οργανώνονται μόνο γύρω από σταθερές θέσεις. Δεν πρόκειται για μια γρήγορη “διόρθωση” χαρακτήρων, αλλά για μια ουσιαστική επεξεργασία του τρόπου με τον οποίο σχετίζεται η οικογένεια.
Πότε αξίζει να ζητηθεί βοήθεια
Αξίζει να ζητηθεί βοήθεια όταν η οικογένεια έχει αρχίσει να περιγράφει σταθερά τα μέλη της μόνο μέσα από ρόλους: το «δύσκολο» παιδί, τον «αδύναμο» γονιό, εκείνον που «πάντα φροντίζει», εκείνον που «ποτέ δεν μιλά». Όταν αυτά τα σχήματα έχουν γίνει τόσο ισχυρά ώστε δυσκολεύουν όλους να συναντηθούν αλλιώς, το πρόβλημα δεν είναι πια μόνο η συμπεριφορά της στιγμής.
Χρειάζεται επίσης περισσότερη προσοχή όταν ένα παιδί φορτώνεται υπερβολική ωριμότητα, όταν ένας γονιός έχει παγιδευτεί στη θέση του μόνιμα ανθεκτικού ή όταν το σπίτι φαίνεται να διατηρεί την ισορροπία του μόνο εφόσον κανείς δεν βγει από τον ρόλο που του έχει αποδοθεί. Εκεί η φθορά συχνά δουλεύει σιωπηλά και γίνεται αντιληπτή μόνο όταν η εξάντληση ή η ένταση έχουν ήδη μεγαλώσει πολύ.
Η αναζήτηση βοήθειας δεν σημαίνει ότι μια οικογένεια απέτυχε. Σημαίνει ότι αναγνωρίζει πως ο τρόπος με τον οποίο έχει μοιραστεί το βάρος δεν είναι πια βιώσιμος και ότι χρειάζεται έναν πιο καθαρό χώρο όπου τα μέλη μπορούν να ιδωθούν πέρα από τη γνωστή τους θέση.
Συχνές ερωτήσεις για τους ρόλους μέσα στην οικογένεια
Είναι φυσιολογικό να υπάρχουν ρόλοι μέσα στην οικογένεια;
Ναι. Κάθε οικογένεια οργανώνεται γύρω από κάποιες θέσεις και προσδοκίες. Το ζήτημα δεν είναι αν υπάρχουν ρόλοι, αλλά αν παραμένουν αρκετά ευέλικτοι ώστε να μην εγκλωβίζουν τα μέλη.
Πότε οι ρόλοι μέσα στην οικογένεια γίνονται βάρος για ένα παιδί;
Όταν το παιδί νιώθει ότι πρέπει μόνιμα να είναι το ήσυχο, το υπεύθυνο ή το δύσκολο παιδί και δεν έχει χώρο να κινηθεί διαφορετικά χωρίς ενοχή, φόβο ή έντονη αντίδραση από το σπίτι.
Γιατί ένα παιδί παίρνει συχνά τον ρόλο του «δύσκολου»;
Συχνά επειδή εκφράζει πιο ανοιχτά την ένταση που υπάρχει ήδη στη σχέση των μελών. Δεν σημαίνει ότι “είναι το πρόβλημα”, αλλά ότι έχει βρεθεί στη θέση να κουβαλά περισσότερο από τους άλλους το φορτίο της οικογένειας.
Μπορούν να αλλάξουν οι παγιωμένοι οικογενειακοί ρόλοι;
Μπορεί, όταν η οικογένεια αρχίσει να αναγνωρίζει το μοτίβο της και να αφήνει λίγο περισσότερο χώρο σε κάθε μέλος να βγει από τη γνωστή του θέση χωρίς να απειλείται όλο το σύστημα.
Πώς βοηθά η οικογενειακή ψυχοθεραπεία στους ρόλους μέσα στην οικογένεια;
Μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά, γιατί επιτρέπει να φανεί ποιος ρόλος έχει αναλάβει τι, τι εξυπηρετεί προσωρινά αυτή η οργάνωση και τι χρειάζεται να αλλάξει ώστε οι σχέσεις να γίνουν πιο βιώσιμες.